De voordelen van groene elektriciteit gaan veel verder dan ‘goed voor het milieu’. Gaza, Oekraïne, Jamaica: Over de hele wereld maken zonnepanelen de mensen weerbaarder en minder afhankelijk. Want het is moeilijk, elektriciteit te bombarderen of te stelen. Schrijft journalist Kevin Schoenmakers op de site van De Correspondent.
Sinds eind 2022 bestookt Rusland stelselmatig Oekraïne’s energie-infrastructuur. Een kerncentrale is ingenomen, een stuwdam werd vernield en het elektriciteitsnet is constant het doelwit. De centrales van Oekraïne kunnen nog maar de helft van de stroom leveren, vergeleken met voor de oorlog. Tijdens de nacht van 5 op 6 december 2025 – een nacht die in Oekraïne, vergelijkbaar met Nederland, over kindercadeaus zou moeten gaan – was het weer raak, met een van de zwaarste luchtaanvallen sinds het begin van de grootschalige inval. De Oekraïense luchtafweer kon de honderden drones en raketten niet allemaal neerhalen. Als gevolg zaten duizenden mensen zonder elektriciteit, warmte en water.
Noodstroom
Ook Mykolajiv zat in het donker – behalve het revalidatiecentrum. Dat is sinds half november uitgerust met zonnepanelen en een accu, waardoor stroomuitval nu te overbruggen is. Met het winterweer leveren de panelen te weinig op om het centrum volledig draaiende te houden. Maar er is genoeg stroom om de revalidatieapparatuur – loopbanden, beeldschermen, beweegbare bedden – te kunnen blijven gebruiken. De was kan een dagje wachten.
Steeds meer gebouwen hebben zulke installaties. Daardoor kunnen patiënten geopereerd worden, drinkwater rondgepompt en schuilkelders verlicht. Waar in het Westen zonnepanelen vooral als klimaatoplossing en kostenbesparing worden gezien, zijn ze in Oekraïne een strategische noodzaak. Zonnepanelen en accu’s zijn de laatste jaren sterk in prijs gedaald, en dus zelfs voor mensen in nood te betalen. Voor de mensen in Oekraïne en in andere crisisgebieden betekent groene energie veerkracht, onafhankelijkheid en menselijke overlevingskracht.
Van scepsis naar lange wachtlijsten
Drones maken het saboteren van energie-infrastructuur gemakkelijker. Om een transformator in het achterland op te blazen zijn geen dure en risicovolle missies met soldaten of straaljagers nodig. In het begin kochten de Oekraïners dieselaggregaten. Die worden nog steeds veel gebruikt, maar ze hebben dure brandstof en regelmatig onderhoud nodig; en ze produceren herrie en vervuiling. Er zijn daardoor nu veel projecten voor zonnepanelen en accu’s. De Oekraïense organisatie Ecoclub helpt overheidsorganisaties zoals het Mykolajivse revalidatiecentrum. Bij haar eerste zonne-energieproject, in 2022, was er veel scepsis, zegt programmamanager Natalia Kholodova. Maar toen de voordelen eenmaal duidelijk waren, was er geen houden aan. ‘De wachtlijst is erg lang’, zegt ze.
Inmiddels zijn veel Oekraïners het erover eens dat het oude energiesysteem – met iedereen afhankelijk van grote centrales – niet meer toereikend is. In plaats daarvan zou elektriciteit hernieuwbaar en gedecentraliseerd moeten worden opgewekt, ook na de oorlog. Dat de natuur daarbij geholpen wordt, is min of meer bijzaak. ‘We halen er klimaatdoelen mee, maar we werken aan decentralisatie omdat het een kwestie van overleven is’, zegt Kholodova.
Myanmar: zonnepanelen als bron van weerbaarheid
Ook in andere landen waar oorlog en politieke instabiliteit het elektriciteitsnet ondermijnen, houdt de bevolking zich staande met zonne-energie. Bijvoorbeeld in Myanmar, dat al sinds 2021 zucht onder een burgeroorlog. Die brak uit omdat het leger, na tien jaar de macht te hebben gedeeld met een civiele regering, de controle weer volledig naar zich toe trok. Voor de coup was er al niet genoeg stroom, zegt Guillaume de Langre, energie-expert en voormalig adviseur van Myanmars civiele regering. De situatie is sindsdien alleen maar verergerd – door een langdurig gebrek aan investeringen, leeg rakende gasvelden en vertrokken buitenlandse energiebedrijven.
Maar anders dan vroeger heeft buurland China nu zonnepanelen en accu’s in de uitverkoop. In steden waar de junta de controle heeft, kunnen die de gaten van het haperende net opvangen. In gebieden in handen van de oppositie ‘is zonne-energie dat wat autonomie geeft’, zegt De Langre. Zowel verzetsstrijders als de bevolking gebruiken zonnepanelen massaal. Als de bevolking moet vluchten – zoals al 3,6 miljoen mensen hebben gedaan – laten ze hun panelen niet achter. Ze hebben zelfs midden in de jungle elektriciteit, en kunnen ze blijven communiceren over waar het wel en niet veilig is. ‘Het is een cruciale bron van weerbaarheid’, zegt De Langre.
In Gaza schijnt 320 dagen per jaar de zon
In Gaza is al decennialang geen betrouwbare stroom. De enige lokale energiecentrale werkt sinds een Israëlisch bombardement in 2006 niet goed meer, zegt Hala El-Khozondar, hoogleraar elektrotechniek aan de Islamitische Universiteit van Gaza. Urenlange storingen waren de norm. ‘Geen elektriciteit hebben tast je psychologisch aan – je wilt je werk doen, maar het kan niet’, zegt ze.
Toen Israël rond 2016 zonnepanelen toeliet, vonden die gretig aftrek. Het potentieel was duidelijk: in Gaza schijnt zo’n 320 dagen per jaar de zon. Maar na de aanval van Hamas sloot Israël de import van stroom af, blokkeerde de invoer van brandstof en bombardeerde de Gazaanse infrastructuur. Zonne-energie is sindsdien vrijwel de enige optie voor Gazanen, zegt El-Khozondar. Zonder zonnepanelen geen gezuiverd water, en geen opgeladen telefoons om het buitenland te bereiken – of Israëlische oorlogsmisdaden vast te leggen.
Bakens van licht na een orkaan
Ook bij natuurrampen bieden zonnepanelen zekerheid. De Caraïben worden jaarlijks geteisterd door orkanen. Stroomkabels lopen vaak bovengronds en zijn dus kwetsbaar voor rondvliegend puin. Na orkanen Maria (in 2017) en Dorian (in 2019) duurde het ongeveer een jaar voordat sommige delen van Puerto Rico en de Bahama’s weer werden aangesloten op het stroomnet. Nadat Beryl in 2024 grote schade had toegebracht aan Jamaica’s stroomvoorziening, maakte het nationale energiebedrijf plannen voor versterkingen. Het was amper begonnen toen, afgelopen oktober, de historisch sterke Melissa wederom een ravage aanrichtte.
Zonnepanelen blijken dan een uitkomst – mits ze goed vastzitten. In Jamaica veranderden gebouwen met zonne-energie na Melissa in buurthuizen, zegt Ian Welch-Phillips, die voor de Amerikaanse non-profitorganisatie Rocky Mountains Institute in de Caraïben werkt aan groene-energieprojecten. ‘Mensen kunnen daar hun telefoon opladen, een warme douche nemen en er zijn kookplaten die het nog doen’, zegt hij. Nadat een eiland door een orkaan is getroffen, neemt de interesse in zonne-energie toe. Zo willen hulpdiensten er zeker van zijn dat ze, juist na een ramp, stroom hebben. Voor huishoudens zijn lagere kosten vaak de belangrijkste reden om panelen en een accu aan te schaffen.
Niet meer tanken aan de Russische pomp
Een land dat zelf duurzaam energie opwekt, is veerkrachtiger dan een land dat iedere dag uit het buitenland gas en olie moet aanslepen. De EU houdt per 1 januari 2027 op met het importeren van Russisch gas. Dan stopt Europa – bijna vijf jaar na de grootschalige Russische invasie van Oekraïne, en bijna dertien jaar nadat Rusland de Krim bezette – met het financieren van Russisch geweld. Eindelijk. Europa heeft sinds 2022 Oekraïne dan wel voor 193 miljard euro gesteund; maar ook 218 miljard euro afgerekend aan de Russische pomp. Wel is sinds de Russische inval in Oekraïne de import van olie en gas uit Rusland in Nederland sterk gedaald. Maar die daling wordt gecompenseerd met de import van brandstoffen uit de Verenigde Staten. Daarnaast zijn we voor onze energie afhankelijk van andere landen, zoals Noorwegen en het Verenigd Koninkrijk.
Hoe groener de energie, hoe minder afhankelijkheid. Ieder land heeft in principe genoeg hernieuwbare energiebronnen ter beschikking om in de eigen behoeften te voorzien. Om die reden, zo schreef de Amerikaanse milieuactivist Bill McKibben, is het zonnepaneel ‘een vredessymbool van deze tijd’.
Een zonnepaneel wekt voor decennia energie op
Nu komt veel groene technologie, en ook de grondstoffen die daarvoor nodig zijn, uit China – een land dat al meerdere keren bereid is gebleken de toevoer van zeldzame aardmetalen af te knijpen. En er zijn zorgen over digitale achterdeurtjes: wat kan er op afstand gebeuren met een Chinese slimme meter, of met een elektrische stadsbus?
Maar groene energie maakt je minder afhankelijk dan fossiele energie. Een zonnepaneel dat er eenmaal ligt, wekt voor decennia energie op voordat het vervangen moet worden. Bovendien zijn zonnepanelen en andere green tech te recyclen. Bovendien zijn er voor veel technologieën ook alternatieven. Veel accu’s zijn nu bijvoorbeeld van lithium, maar er zijn genoeg andere opties in ontwikkeling. Op termijn zijn we daardoor gewoon veel beter af.
Bescherming tegen oorlog: groene energie
Intussen brokkelt de consensus af dat we vanwege het klimaat zo snel mogelijk van fossiel naar groen moeten overstappen. President Trump houdt van olie en kolen, de EU stelt het uitfaseren van auto’s met een verbrandingsmotor uit. In Nederland mag er straks mogelijk een partij bij de coalitiebesprekingen aanschuiven – JA21 – die weer meer gas wil winnen en fossiele centrales niet wil sluiten.
Opiniepeilingen laten zien dat Nederlanders zich steeds minder om het klimaat bekommeren. Maar internationale veiligheid is een grote zorg. Er loert gevaar, dus moet Europa beter verdedigd worden en onafhankelijker zijn. Het lijkt alsof bescherming tegen oorlog en andere onrust weinig met zonnepanelen te maken heeft. Maar de mensen die elders zulk gevaar al aan den lijve ondervinden, weten: daarbij past groene energie perfect.
Interessant? Lees dan ook: