Het artikel in BioScience, The 2024 state of the climate report: Perilous times on planet Earth, is zeer verontrustend. ‘We staan op de drempel naar een onomkeerbare klimaatcatastrofe,’ is de eerste zin. ‘Dit is zonder twijfel een wereldwijde crisis.’ De rest van et stuk bevestigt dit. Het is ondertekend door veertien onderzoekers, aangevoerd door William J. Ripple en Christopher Wolf.
Het gaat de verkeerde kant op met het klimaat
We kunnen de vraag stellen: is dat echt nieuw? Al jaren lang luiden veel onderzoekers de noodklok over de gevaren van klimaatverandering; door grotere uitstoot van broeikasgassen en veranderingen in ecosystemen. Klimaatopwarming is al een halve eeuw voorspeld; zelfs toen deze nog niet was waargenomen. Maar ondanks deze waarschuwingen bewegen we nog steeds de verkeerde kant op. De uitstoot door fossiele brandstoffen is zo hoog als nooit tevoren. De 3 heetste dagen ooit waargenomen vielen in juli 2024. UNEP voorspelt dat in 2100 de temperatuur 2,7oC boven het oude gemiddelde zal liggen.
De auteurs zijn pessimistisch. Ze geven als commentaar: ‘we kunnen nu alleen nog hopen, de schade te beperken.’ We zien de akelige kant van de voorspellingen, nu de klimaatcatastrofe dichterbij komt. Dit geeft niet eerder vertoond onheil over de wereld, net als lijden voor mens en natuur. ‘We hebben nu de planeet gebracht in een klimaat dat nooit is waargenomen door onze voorvaderen van het geslacht Homo.
Klimaatcatastrofe
Veel verschijnselen wijzen op deze klimaatcatastrofe. Het artikel noemt:
- Vorig jaar waren er records in zeetemperatuur
- Op het Noordelijk halfrond was er de heetste zomer in 2000 jaar
- Vele klimaatrecords werden gebroken.
Bovendien zullen we de komende jaren veel meer extreem weer zien, een gevolg van de uitstoot van kooldioxide en andere broeikasgassen door de mens. Het verbranden van fossiele brandstoffen draagt hier voor ongeveer 90% aan bij; de resterende 10% komt van verandering van landgebruik, vooral door ontbossing.
In 2023 werden de nodige temperatuur- en ijskaprecords gevestigd, met grote marges. Zowel wereldwijd, als op de Noordelijke Atlantische Oceaan, was de zeetemperatuur ver boven het gemiddelde van 1991-2024 – en dit zette zich een groot deel van 2024 voort. We kunnen de komende jaren vaak nieuwe temperatuurrecords vestigen. Van de 35 planetaire grenzen (zoals bevolking, aantallen vee, energiegebruik en CO2 uitstoot) staan er 25 op het hoogste peil ooit. In 2024 waren er tenminste 16 klimaatcatastrofes. Hoe kunnen we deze groei loskoppelen van de uitstoot van broeikasgassen?
Brandstofverbruik blijft hoog
Het brandstofverbruik nam in 2023 toe met 1,5% vergeleken met 2022, vooral door sterke groei bij steenkool (1,6%) en aardolie (2,5%). Duurzame energie groeide ook in 2023, met 15%. Maar het gebruik van fossiele brandstoffen blijft ongeveer 14 keer zo groot als zon en wind samen; de toename van duurzame energie kwam vooral door grotere vraag, niet uit verdrijving van fossiele brandstoffen.
Het verlies aan bos bedroeg 22,8 megahectares (Mha) in 2022 en steeg tot 28,8 Mha in 2023. Minder opslag van kooldioxide door bos betekent meer opwarming; dit kan leiden tot verder verlies aan koolstofopslag enzovoort. Maar aan de andere kant bleef de ontbossing in het Amazonegebied in Brazilië dalen, van 1,16 Mha in 2022 tot 0,90 Mha in 2023.
Uitstoot neemt nog steeds toe
Uitstoot afkomstig van energiegebruik steeg in 2023 met 2,1%. De drie meest vervuilende landen zijn China, de Verenigde Staten en India, deze zijn verantwoordelijk voor meer dan de helft van de uitstoot wereldwijd. Op basis van jaarlijkse gemiddelden zijn de concentraties van kooldioxide en methaan nu op recordniveau. Kort geleden steeg de concentratie van kooldioxide sneller dan ooit. Bovendien steeg de uitstoot van methaan snel, zeer verontrustend. De concentratie van dat andere broeikasgas, lachgas is ook hoger dan ooit.
In de oceaan zijn zowel de zuurtegraad als de temperatuur op recordhoogte. Dit heeft al geleid tot dierensterfte. Bovendien is het gemiddelde zeeniveau nu op recordpeil, vooral door algehele opwarming en een sterke El Niño in 2023 en deels in 2024. Ook smeltend landijs draagt bij tot zeespiegelstijging, voor de helft. De ijsmassa’s van Groenland, Antarctica en gletsjers zijn alle buitengewoon laag.
Extreme weersituaties
Klimaatverandering draagt sterk bij aan menselijk leed. Zowel de hitte als de regenval hebben pieken die ver buiten historische ervaringen liggen. Er is een aantal klimaatcatastrofes geweest, waaronder een serie hittegolven in Azië; hierbij zijn meer dan duizend mensen omgekomen. In delen van India steeg de temperatuur tot 50oC. Doordat het systeem van de Aarde sterk non-lineair is, kunnen extreme weersverschijnselen dramatisch toenemen, nu het klimaat opwarmt.
Klimaatverandering heeft nog andere negatieve effecten: bleken van het koraal, giftige oranje rivieren, klimaatverandering en sociale rechtvaardigheid, de mogelijkheid van blijvende veranderingen, en het risico op sociale ineenstorting. Koraalriffen bieden mensen veel diensten, waaronder kustbescherming, verbeterde waterkwaliteit, visserij en toerisme; ze bieden onderdak aan vele soorten. Klimaatverandering is een echte bedreiging. Koralen zijn zeer gevoelig voor stijging van de zeetemperatuur. Vanaf 2024 bleken de koralen opnieuw, door zeer warme temperaturen in de oceaan; al voor de vierde keer (vorige keren: 1998, 2010, 2014–2017).
Feedback loops
Feedback loops maken bewustzijn en onderzoek nodig. Dit zijn processen die het effect van broeikasgassen kunnen versterken of verzwakken. Veel feedback loops versterken de opwarming. Onderzoekers hebben er tenminste 28 vastgesteld. Vooral zorgwekkend is de feedback loop van de permafrost; bij stijgende temperaturen dooit de permafrost. Hierbij komt weer kooldioxide en methaan vrij, wat leidt tot verdere opwarming. Doordat feedback loops nog niet perfect in de klimaatmodellen zijn opgenomen, kunnen we het effect ervan misschien onderschatten. Sommige klimaatcatastrofes hangen samen met kantelpunten. Dan geven ze aanleiding tot grote en onomkeerbare veranderingen in het systeem van de Aarde, zonder dat mensen er verder aan bijdragen. Er zijn vijf klimaatelementen die waarschijnlijk hun kantelpunt zullen overschrijden bij 1,5oC: de ijskap van Groenland, die van West-Antarctica, boreale permafrost, tropische koraalriffen, en het ijs in de Barentszee.
Klimaatverandering is een symptoom van een meer fundamenteel probleem: ecologische overbelasting; wanneer de menselijke consumptie groter is dan de Aarde kan herstellen. Overbelasting is een wezenlijk instabiele situatie die niet eeuwig kan blijven bestaan. Het zou zelfs instorting van een samenleving kunnen betekenen. Door klimaatcatastrofe hebben al miljoenen mensen moeten verhuizen; het bergt de mogelijkheid in zich dat misschien honderden miljoenen, misschien wel miljarden, moeten verhuizen, wat bijdraagt aan geopolitieke instabiliteit.
En de toekomst?
Bij elke 0,1oC opwarming van de Aarde krijgen weer 100 miljoen mensen (of meer) te maken met niet eerder ervaren hoge temperaturen. De komende jaren worden waarschijnlijk nog warmer. Zelfs bij de meest optimistische scenario’s zullen er grootschalige klimaataanpassingen nodig zijn, vooral voor de kwetsbaarste bevolkingen.
Maar achteruitgang van het klimaat is geen geïsoleerd verschijnsel. Opwarming van de Aarde, ernstig genoeg, is slechts één aspect van een klimaatcatastrofe die gepaard gaat met achteruitgang van het milieu, toenemende ongelijkheid, en verlies aan biodiversiteit. Klimaatverandering is een opvallend verschijnsel van een dieperliggende systeemoorzaak: overschrijding van ecologische grenzen. Dit is een wezenlijk instabiele situatie die niet eeuwig kan blijven bestaan. Instorting van de samenleving wordt een realistische mogelijkheid. Bijvoorbeeld door internationaal conflict. Klimaatcatastrofe heeft al de verhuizing van miljoenen mensen noodzakelijk gemaakt, in de toekomst misschien honderden miljoenen of zelfs miljarden – met nog meer geopolitieke instabiliteit tot gevolg.
Conclusies
Hoewel er al zes IPCC rapporten zijn geweest, 28 COP bijeenkomsten, honderden andere rapporten en tienduizenden wetenschappelijke artikelen, heeft de wereld erg weinig voortgang geboekt bij klimaatverandering. Deels door grote weerstand bij hen die momenteel profiteren van het systeem gebaseerd op fossiele brandstoffen. Toch is snelle afbouw van het huidige gebruik van fossiele brandstoffen urgent. Misschien kan een voldoende hoge koolstofprijs hierbij helpen. Ook het beprijzen en verminderen van de uitstoot van methaan is essentieel voor het inde hand houden van klimaatverandering. Methaan is een krachtig broeikasgas, met een vrij korte verblijftijd in de atmosfeer, waardoor vermindering van de uitstoot op korte termijn veel effect zal hebben.
In een wereld met eindige voorraden is onbegrensde groei een gevaarlijke illusie. Het aantal klimaatcatastrofes neemt nu elk jaar toe; dat laat zien dat we in een ernstige crisis verkeren, met meer op komst als we blijven uitstoten op de oude manier. De toekomst van de mensheid hangt af van onze creativiteit, morele standvastigheid en volharding.
Interessant? Lees dan ook:
Een gevaarlijke nieuwe fase van klimaatverandering?
Kan herbebossing de klimaatverandering stoppen?
Sprongsgewijze veranderingen, een lichtpuntje in het klimaatdebat